2-12 تاثیر عوامل ارگونومیک بر بهبود فعالیت مشاغل

 2-10 ارگونومی و رنگ

اولین نشانه های هنر نزد بشر به دوران غار نشینی او و حکاکی تصاویر روی دیواره غارهای لاسکو باز می گردد. این خود نشان دهنده نیاز و حساسیت  انسان بدوی به جنبه های مختلف زندگی است که اگر بخواهیم آن را با مفاهیم امروزی بسنجیم پر بیراه نیست اگر بگوییم انسان از آغاز خلقت به دنبال مدیریت بر زندگی خویش بوده است. اما این پیوند مدیریت با هنر که ظاهراً ان زمان به شکل نوعی دکوراسیون و هنر محیطی ظهور پیدا میکند، هم چنین هم زیستی انسانها با یکدیگر از یک سو و لزوم سازگاری  وی با محیط پیرامونش از سوی دیگر ناخودآگاه سبب ظهوررهبری و مدیریت می شود. در واقع تاریخ مدیریت را باید از جایی بدانیم که انسان مالک می شود، خواه مالک یک غار و خواه صاحب یک خانواده، به هر تقدیر این روند با ظهور خاندان ها و قبایل از مدیریت به رهبری تغییر وجهه می دهد و با یکجا نشین شدن آدمی و ظهور تمدن های اولیه به صورت جدی مفهوم مدیریت مطرح می شود . هر چند در آن زمان به این رهبری و مدیریت به عنوان یک علم نگاه نمی شد اما در بررسی تاریخ تمدن بشر گونه های جدیدی از مدیریت نظامی و مدیریت شهری را می توان یافت.

پس از اعصاری که هنر و مدیریت نزد بشر رو به تکامل می نهد در دوران رنسانس به اعتلایی نسبی می رسد. این اعتلا نیز مرهون ظهور مشاغل و پیشه ها بود ککه در آن افراد به دنبال فروش بیشتر و در نتیجه مدیریت بهتر بودند و جالب تر آنکه تا این زمان هنر و مدیریت همپای هم و در کنار هم پیش  رفته اند، اما تحول اساسی ذهن بشر پیرامون دو مفهوم هنر و مدیریت از انقلاب صنعتی و رونق کارخانه داری شکل می گیرد، یعنی زمانی که صاحبان مشاغل و کارخانه داران از یک سو به مفاهیم مدیریتی توجه نشان می دهند و از دیگرسو به نقش مهم هنر و چگونگی محیط کار گوشه نظری دارند. شاید همین امر هم باعث ظهور مفهومی به نام ارگونومی شد.

با ظهور هنر دکوراسیون و و جدی شدن مفاهیم هنر محیطی در قرون اخیر بحث داغ سازگاری محیط کار با کارکنان قوت گرفت تا امروزه به صورت یک علم در کنار هنر به ادامه حیات بپردازد و جالب آنکه محکم ترین پیوند علم و هنر نیز در این زمینه  است (حسینی مقدم، 1389)

2-11 شرایط محیطی عامل موثر در کار کردن

شرایط محیط نقش بسیار مهمی در انجام کارها دارد. یک کار یکسان در دو شرایط و موقعیت متفاوت می تواند نتایج متفاوتی به بار آورد. عموماً شرایط و موقعیت های  محیطی مساعد برای انجام کار و متناسب با نوع کار، روند انجام کار را سرعت می بخشند. از عمومی ترین شرایط محیطی، نور، فضا، سر و صدا و..است . هر چند برای برخی مشاغل شرایط محیطی ویژه و اختصاصی تری نیاز هست. تحقیقات مختلف مربوط به حوزه روان شناسی صنعتی و سازمانی نشان می دهد انجام کار در محیط های دارای نور مناسب، تهویه هوای مناسب و فضای کافی تاثیر مثبتی روی شیوه ی عمل کارکنان دارد.

اما لازم است پیش از هر چیز به تناسب محیط کار با آرایش ظاهری آن توجه شود بنابراین بهتر است تا به طبقه بندی مشاغل هم توجه کنیم. مشاغل مختلف را بر اساس ملاک های متفاوتی می توان تقسیم بندی کرد. ممکن است بر اینکه مشاغل به چه شیوه ای انجام می پذیرند؟ چگونه انجام می گیرند؟ چه ویژگی هایی برای افرادی که به این مشاغل می پردازند در نظر گرفته می شود؟ مکان هایی که در آنجا انجام می گیرد و… دسته بندی های مختلفی وجود داشته باشد. اما در اینجا فقط به طبقه بندی هایی اشاره شده است که اثرات مستقیمی در چگونگی آرایش محیط کار دارد.

الف) طبقه بندی مشاغل بر اساس فعالیت فکری و بدنی

برخی از مشاغل، مشاغلی هستند که عمدتاً با نیروی جسمی سر و کار دارند. و فرد در انجام آنها انرژی فیزیکی صرف می کند و عمدتاً از اعضای بدن خود به ویژه دست ها استفاده می کند. در مقابل کارهایی نیز وجود دارد که فعالیت فکری نقش بیشتری در آنها دارد. البته تفکیک این دو دسته از مشاغل نیز به این سادگی نیست. ما در کلیه کارها و فعالیت ها چه بدنی باشند و چه نباشند به ناچار از نیروی فکر و توان ذهنی خود استفاده می کنیم.

همینطور درکارهایی که بیشتر به عنوان فعالیت فکری دسته بندی می شوند به نحوی از اعضای بدن خود نیز استفاده می کنیم. هدف از این دسته بندی نقش بیشتر هر یک از دو بعد فکری و بدنی در این فعالیت هاست . برای یک نویسنده توان فکری اهمیت زیادی دارد، هر چند از دست های خود برای نوشتن استفاده می کند. و برای یک کشاورز که عمدتاً کار بدنی انجام می دهد کار فکری نیز در مورد نحوه  این اعمال بدنی اهمیت دارد.

ب) طبقه بندی مشاغل بر اساس ابزارهای مورد استفاده و مکان

برخی از مشاغل به ابزارهای خاص و یا مکان های خاص نیاز دارند و برخی چنین محدودیتی را دارا نیستند و در هرگونه محیطی می توان به انجام  آن مشغول شد. برخی مشاغل نیاز به هوای آزاد دارند و برخی در محیط های بسته قابل انجام هستند .

اما آنچه که در این طبقه بندی ها حائز اهمیت است تناسب است. اینکه نور، فضا، رنگ و سایر عناصر بصری موثر بر روحیه کارکنان در هر محیط چگونه باشد مهم است. ممکن است یک طراحی بسیار زیبا و حتی گرانقیمت در یک محیط کاری اثری مخرب داشته باشد. مثلا در یک محیط کاری مبتنی بر فعالیت های فکری که نیاز به آرامش، تفکر و گفت و گو باشد، وجود رنگ گرم و به ویژه قرمز نتایج خوبی نحواهد داشت(حسینی مقدم، 1389 )

  • شاخص های محیط کار مناسب از نظر فیزیکی

از عوامل فیزیکی که در محیط های کاری وجود دارد می توان به روشنایی، صدا، حرارت، رطوبت، میز کار و .. می باشند که در زیر به بعضی از این عوامل می پردازیم :

  • روشنایی

بدون شک مهم ترین حس ما بینایی است و با توجه به عملکرد چشم لازمه ی بینایی، نور است و به همین دلیل محاسبه و تعیین روشنایی در محیط کار از اهمیت زیادی برخوردار است. برای تامین روشنایی صحیح ابتدا باید مقدار روشنایی لازم برای محیط کار با کمک محاسبات مهندسی که توسط متخصصین محاسبه شده و فردی که درمحیط به  کار اشتغال دارد، باید استاندارد روشنایی و نحوه استفاده صحیح از روشنایی  مصنوعی و طبیعی را رعایت کند. خصوصیات یک سیستم روشنایی رضایت بخش شامل موارد زیر است :

  • نور از نظر توزیع فرکانس مطلوب باشد
  • درخشندگی سطوح محیط کار به نحوی باشد که سبب چشم زدگی نشود
  • میزان نور کافی باشد
  • سایه مزاحم وجود نداشته باشد

همانگونه که ذکر شد انعکاس نور از لامپ های اشیاء براق و یا پنجره ها سبب ایجاد درخشندگی می شود پس بایستی سعی شود تا روشنایی بر روی میز کار متمرکز شود. زاویه تابش منابع روشنایی بایستی کاملا قابل تنظیم باشد. هم چنین منابع نور باید دارای یک فیلتر باشند تا در صورت نیاز، نور را به صورت پراکنده یا مستقیم داشته باشیم.

  • میز و صندلی کار

سطح میز بایستی به شما اجازه دهد تا وسایل مورد نیاز کاریتان در جلویتان قرار گیرد و در محیط های کاری که از کامپیوتر استفاده می شود بایستی سطح میز به گونه ای باشد تا مانیتور به طور مستقیم در جلوی شما قرار گیرد به زوری که فاصله بین شما و مانیتور کمتر از 20اینچ یا 50 سانتی متر نباشد. بخش هایی مانند کیس را نباید بر روی میز قرار داد فضای محدود میز کار ممکن است باعث شود که کاربرد اجزای کامپیوتر در وضعیت مناسبی نباشد لبه های میز باید با مواد  نرم پوشیده شود و هم چنین مدور باشد از یک استراحتگاه مچ بر روی میز باید استفاده شود

از لحاظ ارگونومی صندلی یکی از فاکتور های مهم برای کار با کامپیوتر می باشد، صندلی خوب می تواند حمایت لازم و کافی را برای قسمت های پشت، ساق ها، باسن ها، و حتی دست ها فراهم کند و هم چنین می تواند پوزیشن های غلط، استرس های تماسی و فشار های وارده را کاهش دهد. تکیه گاه، نشیمن گاه، استراحت گاه دست، پایه صندلی از فاکتورهای مهم برای یک صندلی بهره ور و ایمن می باشد. مشخصه یک صندلی خوب و راحت به شرح زیر می باشد :

  • باید دارای یک پشتی تکیه گاه خوب به منظور فراهم آوردن یک موقعیت مناسب برای نشستن به طوری که بایستی در قسمت عضلات پشت و گردن حداقل فشار را نسبت به کفه صندلی داشته باشیم. که تقریبا با زاویه 5 درجه قدرت جابه جایی نسبت به وزن خود را داشته باشد و در نتیجه با تکیه بر پشتی احساس راحتی کامل به فرد دست می دهد. زاویه کفه صندلی با پشتی تقریباً 150 درجه باشد و ارتفاع آن برای نوع متوسط حدود 5/64 سانتی متر باشد. تکیه گاه نامناسب باعث حمایت های ضعیف پشت و قرار گیری در پوزیشن های نا مناسب می شود. نا مناسب بودن تکیه گاه می تواند به دلیل اندازه ناکافی آن، جنس آن و نحوه استفاده از آن باشد.
  • نشیمنگاه آن به گونه ای باشد که در مدت طولانی راحت باشد، از نظر روانی رضایت بخش باشد، برای انجام وظیفه یا فعالیتی که باید صورت پذیرد حالت مناسبی داشته باشد. نشیمنگاه زمانی اهمیت آن بیشتر می شود که استفاده کننده های آن متعدد باشد مثلا استفاده کننده قد کوتاه تر نمی تواند به راحتی به تکیه گاه تکیه دهد و استفاده کننده قد بلندتر نیز قسمت پشت زانوهایش توسط نشیمنگاه حمایت نمی شود. وضعیت های غلط ایجاد شده در این حالت می تواند منجر به خستگی، چرخش محدود، کرخ شدگی و ایجاد مشکل در حقظ حالت طبیعی ستون فقرات شود.
  • ارتفاع صندلی که بهترین وضعیت ارتفاع کفه صندلی جهت نشستن افرادی که دارای رشد کامل هستند حدود 43 سانتی متر است البته بهتر است صندلی قابل تنظیم در ارتغاع باشد تا به راحتی بتوان ارتفاع مورد نظر برای افراد را به دست آورد همچنین صندلی بایستی دارای 5 پایه قوی و قرقره های خوب باشد تا به راحتی بتواند بر روی زمین یا فرش حرکت کند. اکثر صندلی ها برای وزن های( 125 کیلو 275 )پوند طراحی می شوند.
  • تکیه گاه ساعد استراحتگاه دست که این تکیه گاه حمایت خوبی برای بدن ایجاد کرده و به نشست و برخاست شخص کمک می کند طول آن نبایستی بیش از 35 سانتی متر جلوی پشتی صندلی ادامه داشته باشد و باید ارتفاع آن بین 25-20 سانتی متر باشد، هم چنین عرض آن بایستی در حدود 10 سانتی متر بوده و شکافی به اندازه 10 سانتی متر بین تکیه گاه ساعد و پشتی وجود داشته باشد. استراحتگاه دست باید نرم و روکش دار باشد و هم چنینی به استفاده کننده اجازه بدهد تا به راحتی دست های خود را بر روی آن قرار دهد بدون اینکه فشار اضافی به آن وارد شود.
  • سر و صدا

سر و صدای محیط کار را، مهاجم بسیار موذی و خطرناک به حساب آورده اند. زیرا هر روز تعداد زیادی از سلول های شنوایی را از بین می برد، صدای بلند هم بر سلامتی افراد تاثیر می گذارد اما اثر همه صداهای بلند یکسان نیست. هرگاه کارگر یا کارمندی احساس کند که افت شنوائی پیدا کرده است دیگر بسیار دیر شده است زیرا سنگینی گوش و ناشنوائی حاصل از سر و صدا غیر قابل جبران است. خسارت ناشی ازسر و صدا  تنها به گوش محدود نمی شود بلکه کل بدن را در بر می گیرد. در محیط کار آلودگی صوتی می تواند امنیت کارمندان و کارگران را به طور جدی به خطر اندازد در این نوع محیط هاست که خسارات مالی و جانی جبران ناپذیری به وجود می آید میزان تاثیر صدا در محیط کار با ماهیت کار رابطه دارد و به طور کلی تاثیر صدا بر کارهای دشوار و پیچیده به مراتب بیش از تاثیر آن بر کارهای ساده است و هم چنینی صدا در انجام کارهایی که جنبه شناختی دارند بیش از وظایف فیزیکی ایجاد مزاحمت می کند

  • درجه حرارت

حرارتی که فرد در محیط احساس می کند حرارت موثر نامیده می شود که با حرارت هوا تفاوت دارد. حرارت موثر به عوامل مختلفی از قبیل حرارت هوا، رطوبت، جریان هوا، موقعیت طبیعی، فصل، ساعات روز، تشعشعات حرارتی اشیاء پیرامون، رنگ محیط و تفاوت های فردی بستگی دارد. در حالیکه حرارت هوا صرفاً دمای هوا را در فضای آزاد و خارج از تاثیر عوامل یاد شده بیا ن می کند . انسان موجودی خون گرم است و درجه حرارت بدن ثابتی دارد. بنابراین انحراف از سطح بهینه 37 درجه سانتی گراد باعث احساس سرما یا گرما می شود . یکی از راه های برقراری تعادل حرارتی، خاصیت خود تنظیمی بدن است ولی اگر انحراف از سطح بهینه از حد معینی فراتر رود، تعادل حرارتی بدن باید از طریق تنظیم رفتار حرارتی تامین گردد.

  • موسیقی

یکی از روش هایی که به ویژه در سال های اخیر در غرب متداول شده است، پخش موسیقی برای افزایش عملکرد شغلی و روحیه کارکنان در هنگام کار است. دلیل توجیهی این روش آن است که موسیقی باعث می شود دوره های ملامت و خستگی کاهش پیدا کند و کارکنان هوشیار باقی بمانند. تحقیقات نشان می دهد که کارکنان از شنیدن موسیقی در محل کار خود لذت می برند و معتقدند با شنیدن موسیقی در هنگام کار، بر میزان تولید آنان افزوده می شود (امیری و دیگران، 1387)

  • اثر جنبه فیزیکی ارگونومی بر بهبود کار

– آثار ادراکی

روان شناسان در پژوهش های خود نشان داده اند که روشنایی زیاد قدرت بینایی را افزایش داده  ادراک را دقیق تر و حرکات آن را آسان تر می سازد و از سوی دیگر انسان در محیط روشن تر رنگ ها را بیشتر تشخیص می دهد. عملکرد کارکنان تحت تاثیر تیز بینی آنها قرار می گیرد. تیز بینی به همان اندازه که به مکانیسم های بینایی فرد وابسته است به روشنایی محیط کار نیز وابسته است که البته میزان روشنایی در مشاغل مختلف متفاوت است .

-آثار روانی

نور شدید موجب افزایش تمرکز می شود و خستگی اندام های حسی و حرکتی را به شدت کاهش می دهد تحقیقات نشان داده است که نور سفید خلق و خوی انسان را بهبود بخشیده و نیروهای انگیزشی فرد را بر فعالیت بیشتر متمرکز می کند.

قدرت بینایی افراد با بالا رفتن سن کاهش می یابد بنابراین به همین نسبت نیاز افراد به روشنایی افزایش می یابد. نشان داده اند که روشنایی متناوب گاهی باعث نقصان در عملکرد می شود .

هرگاه میزان شدت نور به طور مداوم تغییر کند چشم ها باید مرتب خود را با آن سازش دهند که این موضوع موجبات خستگی چشم را به وجود آورده و ادراک دیداری را مختل می سازد و در نتیجه کارایی فرد کاهش می یابد نوری که به صورت متمرکز از یک نقطه می تابد بر روی اجسام سایه های کاملاً واقعی ایجاد می کند که موجب پدیداری تضاد می شود و در نتیجه لبه ها و شکل آنها را بهتر نشان می دهد

-اثر گرما بر عملکرد

علت اصلی دشوار بودن کار در محیط گرم عدم امکان مبادله حرارتی بدن با محیط کار است در حالیکه حرارت بدن ضمن فعالیت به شدت افزایش می یابد از آثار منفی کار در محیط گرم می توان کاهش قدرت بدنی، تقلیل تمرکز و پایین آمدن سرعت واکنش های حرارتی را نام برد. به طور کلی گرما توانشهای شناختی  آدمی را   تنزل می دهد.

– اثر سرما بر عملکرد

پژوهش ها حاکی از آن است که سرما نیز بر کار و فعالیت ما اثر گذاشته و کارایی فرد را کاهش می دهد. پیلر و مک ورث نشان داده اند سرعت واکنش های عضلانی و تمرکز در شرایط محیط سرد، 20 تا 30 درصد کمتر می شود

– اثر رطوبت بر عملکرد

رطوبت می تواند در عملکرد فرد مداخله کند. هوای مرطوب به خصوص در شرایط گرم فعالیت را دشوار می سازد. رطوبت به دو دلیل موجب کاهش کارائی فرد می گردد

  • به لحاظ کاهش اکسیژن آزاد در هوا از طریق جایگزین
  • به علت اشباع شدن هوا از بخار آب (امیری و دیگران، 1387)

-اثر رنگ ها

رنگ ها هر کدام بر فرد اثر خاص و متفاوتی دارند. که به دنبال آن رفتار و عملکرد فرد را تحت تاثیر قرار می دهد. روانشناسی کار، رنگ را در محیط کار به عنوان یک متغیر فیریکی در نظر می گیرد که می تواند بر میزان بازدهی کارکنان تاثیر بگذارد. در زیر به اختصار اثر بعضی از رنگ ها بیان می شود:

  • خاکستری، رنگی است خنثی که هیچ گرایشی را در برنمی انگیزد و عاری از هرنوع تحریک است و به همین دلیل در صنایع کاربرد فراوان دارد.
  • آبی تیره، این رنگ به دلیل اثری که بر اعصاب پاراسمپاتیک می گذارد، منجر به کاهش فشار خون و تعداد تنفس شده؛ احساس امنیت کارمند را افزایش می دهد و میزان تنش او را کاهش داده و خستگی روانی و جسمی او تقلیل می یابد.
  • سرخ، این رنگ نمایانگر نیروی حیاتی است و به معنای تمایل و رغبت است و احساس گرما را بر می انگیزد و احساس رقابت را تشدید می کند و در خالت خستگی و عصبی و فیریکی آزار دهنده است  و این رنگ در محیط کار به شرطی می تواند کارائی را افزایش دهد که سایر شرایط نا مساعد نباشد.
  • زرد، روشن ترین رنگ است و شادی افزاست و باعث خوشرویی و شادمانی می شود و این رنگ امید بخش و دلالت کننده است. این رنگ در محیط کار افراد را در رهایی از مشکلات و موانع و تعارضات یاری می بخشد (امیری و دیگران، 1387)

-اثر فضای کار بر عملکرد

اجرای طرح فضای باز محل کار می تواند باعث افزایش تماس و ارتباط افراد با یکدیگر و میزان اجتماعی شدن کارکنان را افزایش می دهد و هزینه های آن در مقایسه با روش های سنتی کمتر است.

همچنینی در مطالعه ای هم که توسط کوچران و همکارانش در سال 1984 در زمینه ویژگی های مدیران امور کارکنان انجام شد نتایج زیر به دست آمد :

  • مدیران سلطه گر و علاقه مند به پیشرفت؛ دکوراسیون اتاق کار خود را با لوازم و مبلمان استاندارد تزئین می کردند
  • مدیران درونگرا در اتاق کار خود گل و گیاه و تابلوی نقاشی می گذاشتند تا بدین وسیله اتاق کارشان تداعی کننده محل زندگی آنان باشد
  • مدیران منظم در اتاق کار خود کاریکاتور میگذاشتند تا نشان دهند، هر چند تمیز و وسواس هستند، اما از حس شوخ طبعی نیز برخوردارند (امیری و دیگران، 1387)

جدول شماره 2-2 تاثیر عوامل ارگونومیک بر بهبود عملکرد

ردیف متعیرهای محیط کار بهبود عملکرد
1 روشنایی نور شدید قدرت بینایی را افزایش، ارداک را دقیقتر، کاهش خستگی اندام های حسی و حرکتی، افزایش نیروهای انگیزشی فرد بر فعالیت
2 میز و صندلی کاهش نیروهای ماهیچه ای و تنش در عضلات، جریان صحیح و بهتر خون، کاهش درد در ناحیه پشت و عصب سیاتیک
3 سر و صدا سر و صدای بلند، یادگیری و یادسپاری را مختل، کاهش تمرکز در فرد، خستگی چشم و ادراک دیداری، فراموشی، کاهش جنبه ذهنی و شناختی  عملکرد فرد
4 درجه حرارت محیط گرم، کاهش قدرت بدنی، تقلیل تمرکز و پایین آمدن سرعت واکنش های حرکتی، و سرما کارایی فرد را کاهش، کاهش سرعت واکنش های عضلانی و تمرکز، رطوبت، کاهش کارایی فرد
5 رنگ آبی تیره، کاهش فشار خون و افزایش احساس امنیت کارمند، کاهش میزان تنش، سرخ، افزایش احساس رقابت، زرد، شادی افزا،امید بخش.
6 طراحی محل کار افزایش تماس و ارتباط افراد با یکدیگر، افزایش میزان اجتماعی شدن کارکنان
7 موسیقی افزایش احساس سرزندگی و شادمانی در کار، از بین برنده بی حوصلگی، سستی و خمودگی، کاهش خسنگی در کارکنان
8 استرس شغلی افزایش فشار روانی،کاهش تمرکز فکر، حواس پرتی، اختلال در حافظه، تردید در انجام کارها، کاهش قدرت تصمیم گیری

(امیری و دیگران،1387)

This article was written by 92